Mục đích và phương tiện
Mục đích và phương tiện là hai yếu tố quan trọng và liên quan mật thiết với nhau: cái này cần cho cái kia và ngược lại. Mục đích mà không có phương tiện thì chẳng đạt đến được. Phương tiện mà không có mục đích thì chẳng có ý nghĩa gì. Thật vậy, muốn đi đến một nơi nào, chẳng hạn từ Sàigòn ra Hà Nội, mà chẳng có xe để đi thì ước muốn đó chẳng bao giờ thành tựu. Nhưng nếu tôi có cả một đống xe đủ loại mà tôi chẳng bao giờ muốn đi đâu thì đống xe ấy trở nên vô tích sự. Do đó, mục đích cần phải có phương tiện mới thực hiện được, mà phương tiện cũng cần phải có mục đích thì sự hiện hữu của nó mới có ý nghĩa. Vậy hai thứ ấy cần lẫn nhau, bổ túc cho nhau.
Nhưng trong đời sống con người, nhiều khi phương tiện lại làm hại cho mục đích, khi người ta quá chú trọng tới phương tiện đến nỗi quên đi mục đích mình đang theo. Thật vậy, ai lập gia đình cũng muốn làm cho gia đình mình hạnh phúc. Làm cho gia đình mình hạnh phúc mới là mục đích mình muốn đạt tới. Nhưng muốn gia đình mình hạnh phúc thì mình phải kiếm tiền để chi phí cho những nhu cầu cần thiết và ích lợi trong gia đình. Vì thế, nhiều người chồng hay người vợ đã phải kiếm việc làm để có đủ tiền. Nhưng tiền bạc có một ma lực rất mạnh, nó hấp dẫn con người đến nỗi có người chỉ còn quan tâm đến việc kiếm tiền và quên đi mục đích ban đầu là hạnh phúc gia đình. Do đó, có người đã hy sinh cả hạnh phúc gia đình cho việc kiếm tiền cho đến khi gia đình bị đổ vỡ mới biết mình đã sai lầm, đã biến phương tiện làm mục đích. Về vấn đề này, Alexandre Dumas từng nói: «Tiền bạc là một tên đầy tớ rất tốt, nhưng lại là một ông chủ rất xấu».
Trong đời sống tâm linh của người Kitô hữu, nhiều người bị phương tiện làm cho lạc hướng. Mục đích của đời sống tâm linh là nên thánh, nên hoàn hảo, nghĩa là trở nên giống Thiên Chúa. Mà Thiên Chúa là tình yêu, bản chất của Ngài là tình yêu, nên nên thánh là trở nên người biết yêu thương như bản chất của Thiên Chúa, đó là: yêu Thiên Chúa và thương tha nhân chung quanh mình. Nhưng con người không thể đạt được điều ấy nếu không có phương tiện. Phương tiện ở đây là ơn Chúa. Muốn có ơn Chúa thì phải cầu nguyện, phải dâng thánh lễ và lãnh nhận các bí tích. Không cầu nguyện, không tham dự các lễ nghi tôn giáo thì không đủ sức mạnh và động lực thể trở nên người thật sự yêu thương giống Thiên Chúa được.
Nhưng việc cầu nguyện cũng như việc tham dự các lễ nghi tôn giáo vốn chỉ là những phương tiện giúp người ta sống yêu thương, lại có sức cuốn hút hết tâm trí, khiến người ta quan niệm đời sống tâm linh dường như chỉ gồm việc cầu nguyện và tham dự các lễ nghi tôn giáo, khiến người ta coi những phương tiện tâm linh ấy chính là bản chất, nội dung hay mục đích của đời sống tâm linh vậy. Ai siêng năng cầu nguyện, ai thường xuyên tham dự các lễ nghi tôn giáo thì người ấy được coi là thánh thiện. Họ quên mất mục đích cuối cùng của họ là trở nên nên giống Thiên Chúa ở bản chất của Ngài là yêu thương. Vì thế, để phát triển đời sống tâm linh, họ không biết làm gì khác hơn là cầu nguyện, là siêng năng tham dự các lễ nghi tôn giáo, và quên hẳn điều hết sức quan trọng là phải đối xử công bằng và yêu thương tha nhân. Nhưng thử hỏi cầu nguyện và siêng năng với các nghi thức tôn giáo như thế, nếu không đạt được mục đích của chúng, thì để làm gì? Ích lợi gì? Biết bao người quá chú trọng những phương tiện như dâng lễ, rước lễ hằng ngày, lúc nào cũng quan tâm đến việc đọc kinh cầu nguyện, nhưng lại chẳng hề quan tâm đến mục đích của đời sống tâm linh là trở nên giống như Thiên Chúa là sống yêu thương, đối xử cho có tình có nghĩa, cho công bằng với đồng loại của mình. Đời sống tâm linh của họ như thế thì có ích lợi gì? Thánh Phaolô từng viết: «Giả như tôi có đem hết gia tài cơ nghiệp mà bố thí, hay nộp cả thân xác tôi để chịu thiêu đốt, mà không có tâm yêu thương, thì cũng chẳng ích gì cho tôi» (1Cr 13:3).
Đến ngày phán xét, Thiên Chúa đâu có cần xét xem ta có năng cầu nguyện không, và cầu nguyện thế nào, có năng tham dự các lễ nghi tôn giáo không, mà chỉ xét xem ta có sống yêu thương không, và yêu thương thế nào thôi (x. Mt 25:32-46). Đức Giêsu từng nói: «được lời lãi cả thế gian mà mất linh hồn nào được ích gì?» (Mt 16:26; Mc 8:36; Lc 9:25), thì cũng tương tự như vậy, nếu chăm chỉ cầu nguyện, siêng năng tham dự đủ mọi lễ nghi suốt cả cuộc đời mà chẳng đủ tiêu chuẩn là tình yêu thương để vào Nước Trời, thì những việc đạo đức kia có ích lợi gì?
Ngày ấy, sẽ có nhiều người thưa với Chúa: «Lạy Chúa, nào chúng con đã chẳng từng nhân danh Chúa mà nói tiên tri, nhân danh Chúa mà trừ quỷ, nhân danh Chúa mà làm nhiều phép lạ đó sao?» (Mt 7:22) hay «Lạy Chúa, nào chúng con đã chẳng đi lễ, rước lễ hằng ngày, cầu nguyện với Chúa hàng đêm suốt đời con sao?» Lúc ấy họ không thể nào ngờ được là Thiên Chúa lại tuyên bố với họ: «Ta không hề biết các ngươi; xéo đi cho khuất mắt Ta, hỡi bọn làm điều gian ác!» (Mt 7:23). Lúc đó ta mới ngộ ra rằng điều quan trọng để vào được Nước Trời đã được Đức Giêsu nói rất rõ ràng rằng: «Không phải bất cứ ai thưa với Thầy: “Lạy Chúa! lạy Chúa!” là được vào Nước Trời cả đâu! Nhưng chỉ ai thi hành ý muốn của Cha Thầy là Đấng ngự trên trời, mới được vào mà thôi» (Mt 7:21). Và ý muốn của Thiên Chúa thì cũng được Đức Giêsu nói rất rõ ràng: «Thầy ban cho anh em một điều răn MỚI là anh em hãy yêu thương nhau như Thầy đã yêu thương anh em. Ở điểm này, mọi người sẽ nhận biết anh em là môn đệ của Thầy: là anh em có lòng yêu thương nhau» (Ga 13:34-35). Nói chung, cái gì MỚI thì phù hợp với thời điểm mới hơn, đúng như thánh Phaolô từng viết: «Khi Thiên Chúa nói đến Giao Ước Mới, Người làm cho giao ước thứ nhất hoá ra giao ước cũ; và cái gì cũ kỹ, lỗi thời, thì sắp tan biến đi» (Dt 8:13).
Xin đừng hiểu lầm tôi. Tôi không muốn đả kích việc cầu nguyện, việc tham dự các lễ nghi tôn giáo, trái lại còn khuyến khích nữa. Vì muốn trở nên giống Thiên Chúa, nghĩa là muốn yêu thương thì phải cầu nguyện, phải lãnh nhận các bí tích để có ơn Chúa, để có sức mạnh và động lực để yêu thương, để cụ thể hóa việc yêu thương bằng việc phục vụ và hy sinh. Do đó, càng tha thiết với việc yêu thương, phục vụ và hy sinh cho tha nhân bao nhiêu thì càng phải gắn bó với những việc đạo đức nói trên bấy nhiêu. Vì yêu mục đích thì cũng phải yêu cả phương tiện. Nhưng điều quan trọng là phải coi những việc đạo đức ấy chỉ là những phương tiện để đạt được mục đích, chứ đừng bao giờ quá chú trọng đến những việc đạo đức ấy đến nỗi quên đi mục đích của nó. Quá chăm chỉ với phương tiện để rồi chính mục đích lại không đạt được, thì những phương tiện ấy có ích lợi gì?
Thiện Hữu