Phạm Hồng Lam
Quý sự Sống, trọng Nhân Phẩm, Tự Do và Lương Tâm trách nhiệm, đề cao Xã Hội tính là những nét đặc trưng của con người nhìn theo quan điểm Kitô giáo.
Quan điểm Kitô giáo về con người được phản ảnh rõ nơi những trang đầu của Sách Sáng Thế.
Sau khi tạo dựng trời, đất, biển nước và muôn sinh vật trong đó, vào ngày cuối cùng, trước khi nghỉ ngơi, Thiên Chúa nói: "Chúng ta hãy làm ra con người theo hình ảnh chúng ta, giống như chúng ta." Và rồi Người đặt tên cho thụ tạo này là Ađam.
Con người đầu tiên này mang bản chất thiện hảo, bởi vì chẳng có gì Thiên Chúa tạo ra mà chẳng tốt đẹp.
Nhưng rồi Ađam cảm thấy lẻ loi, không thể sống một mình, nên xin Chúa cho một người đồng hành. Và Thiên Chúa đã tạo nên một con người khác, đặt tên Eva, để đồng hành với Ađam. Từ đó, loài người có nam có nữ. Từ đó xuất phát xã hội tính nơi nhân loại. Nhưng cũng từ đó tự do của con người cá nhân bị hạn chế, vì phải có trách nhiệm với kẻ khác.
Thiên Chúa cho họ hoàn toàn tự do sống trong vườn hạnh phúc (địa đàng), cũng gọi là vườn cây sự sống hay cây hiểu biết, với một điều kiện duy nhất và đơn giản: Giữa muôn vàn hoa thơm trái ngọt có thể ăn, không được đụng đến trái của cây cấm!
Nhưng, do sự thúc đẩy của lòng kiêu căng và ý chí tự do, Ađam và Eva đã ăn trái cấm. Họ muốn có được sự sống như Thiên Chúa, có được sự hiểu biết như Thiên Chúa. Và hành vi bất tuân của họ đã mở đường cho tội lỗi đi vào thế gian. Từ đó con người mất tính bản thiện, để mặc lấy bản chất ác vào mình. Từ chỗ thiện hảo thiên linh con người rơi xuống hố thẳm sự dữ. Mất hạnh phúc đời đời đã được hứa ban, để chuốc lấy cái chết như hình phạt vĩnh viễn.
Nhưng Thiên Chúa nhân từ đã không để con người mãi mãi sống trong kiếp vô vọng đó. Người đã có một kế hoạch cứu độ. Với kế hoạch này, Người đã hi sinh chính Con Một của Người là đức Giêsu Kitô, để người Con này xuống thế, mặc lấy thân phận phàm nhân, để đưa con người làm hoà lại với Thiên Chúa; và người Con đã phải nhận lấy một cái chết nhục nhã, để giúp con người có lại được niềm hi vọng tái sinh trong cuộc sống.
Như thế, Kitô hữu là con người luôn sống trong hi vọng, có lí do để hi vọng, dù họ là một thụ tạo đã mất đi căn tính hoàn thiện ban đầu và đang phải vật lộn từng giây từng phút với sự dữ.
Qua câu truyện của Sách Sáng Thế, có thể nêu lên một số kết luận về con người dưới cái nhìn của giáo huấn kitô giáo:
1. Thiên Chúa đã trao ban cho con người món quà quý hoá nhất: Sự Sống. Và mỗi cá nhân là một tạo vật có một không hai của Thiên Chúa, vì họ mang hình ảnh của Đấng Tạo Hoá.
Những người không tin Đấng Tạo Dựng dĩ nhiên không chấp nhận luận điểm hình ảnh Thiên Chúa này. Theo họ, con người có chỗ đứng cao trọng nhất trong vũ trụ, là vì con người có Nhân Phẩm (Menschenwürde). Phẩm là chỗ đứng trong thang giá trị. Khái niệm Nhân Phẩm là một sáng tạo của Emmanuel Kant (1724-1804). Theo Kant, Phẩm là cái con người tự có, chứ không do ai trao ban. Nó cũng giống như khái niệm Đạo Đức của ông: Đạo đức là mệnh lệnh làm lành lánh dữ đương nhiên trong mỗi người, chứ chẳng đến từ đâu cả. Luận điểm này Kant rút ra từ nhận định của Plato (428-348 a.C). Theo Plato, một sự vật quan trọng, hoặc là vì sự ích dụng của nó (như Y khoa giúp tái tạo sức khoẻ, vàng bạc giúp cuộc sống thoải mái v.v.) hoặc là vì tự chính nó quan trọng (sự sống, tự do, hoà bình…tự chúng chẳng mang mục đích gì cả).
2. Do đâu từ thiên thần con người trở thành ác quỷ? Là vì họ có Tự Do. Tự Do là món quà lớn thứ hai Thiên Chúa ban sau quà sự Sống và Nhân Phẩm. Không có Tự Do, không thể có trách nhiệm đạo đức, không thể cắt nghĩa được sự dữ; và như thế tội lỗi và hoán cải, thưởng và phạt, ăn năn và đền đáp sẽ mất ý nghĩa. Có thể nói, không có Tự Do, lịch sử cứu độ Kitô giáo thiếu nền tảng.
3. Ađam cần có kẻ đồng hành, nghĩa là con người cần xã hội. Không có xã hội, cá nhân không thể sống và phát triển. Loài vật mới sinh ra đã có thể tự sống còn, loài người thì không. Kitô hữu không bao giờ có thể vào thiên đàng một mình. Sống xã hội cũng có nghĩa là tự do cá nhân bị giới hạn, vì phải có Trách Nhiệm đối với chính mình và tha nhân, và đặc biệt với Kitô hữu họ phải có trách nhiệm đối với Đấng Tạo Dựng. Trách nhiệm nói lên tiếng Lương Tâm, vốn cũng là một quà tặng vô giá Thượng Đế đặt để trong ta. Nhưng món quà này thoạt tiên là một dụng cụ thô sơ; nó phải được không ngừng trau dồi, mới có thể trở nên tấm bảng chỉ đường đáng cậy cho ta.
Tắt lại, quý sự Sống, trọng Nhân Phẩm, Tự Do và Lương Tâm trách nhiệm, đề cao Xã Hội tính là những nét đặc trưng của con người nhìn theo quan điểm Kitô giáo.
Thể chế nào, chính sách nào, luật pháp nào, quan điểm nào coi thường Nhân Phẩm và sự Sống, huỷ hoại Tự Do, cưỡng bức Lương Tâm trách nhiệm, không đếm xỉa đến tính Xã Hội nơi con người đều không tương hợp với Học Thuyết Xã Hội Công Giáo.
Augsburg, 04.01.2025.
Phạm Hồng-Lam



